كاركرد تیتراژ چیزی شبیه به جلد كتاب است كه طراحش تلاش می‌كند با انتخاب عناصر، فرم‌ها و چینش‌ها با كمك گرافیك و موسیقی مخاطب یك اثر را در جریان موضوع قرار دهد. شرایطی كه گاهی بسیار نكته‌سنج، اندیشمندانه و حساب‌شده پیش روی مخاطبان قرار می‌گیرد و گاهی هم به قدری سردستانه و از روی ادای یك تكلیف اجباری ساخته می‌شود كه بیننده را از اساس از یك اثر تصویری دور می‌كند.

آنچه بهانه‌ای شد تا بار دیگر رجعتی به كلیدواژه «تیتراژ» داشته‌ایم، مروری بر ماندگارترین و خاطره‌سازترین موسیقی‌های مربوط به برخی برنامه‌ها و آثار سینمایی و تلویزیونی است كه برای بسیاری از مخاطبان دربرگیرنده خاطرات تلخ و شیرینی است و رجوع دوباره به آنها برای ما در هر شرایطی می‌تواند یك دنیا خاطره به همراه داشته باشد. خاطره‌بازی پس از آغاز و انتشار در نوروز 1400 و استقبال مخاطبان از آن، ما را بر آن داشت در قالب یك خاطره‌بازی هفتگی در روزهای جمعه هر هفته، روح و ذهن‌مان را به آن بسپاریم و از معبر آن به سال‌هایی كه حال‌مان بهتر از این روزهای پردردسر بود، برویم.

«خاطره بازی تیتراژهای ماندگار» عنوان سلسله گزارشی آرشیوی با همین رویكرد است كه به‌صورت هفتگی می‌توانید در گروه هنر خبرگزاری مهر آن را دنبال كنید.

در صد و شصت و پنجمین شماره از این روایت رسانه‌ای به سراغ موسیقی تیتراژ یك سریال كارتونی متعلق به دهه شصت به نام «بنر؛ سنجاب كوچولو» یا همان «بَنِر» خودمان رفتیم. یك موسیقی نوستالژیك كه نسخه اصلی آن همچون اغلب موسیقی تیتراژهای آن سال‌ها ملودی دیگری بود، اما همان موسیقی كه بدون نام و نشان گروه سازنده‌اش به گوش بینندگان نسخه ایرانیزه شده آن رسید، دربرگیرنده خاطرات شیرینی برای این نسل بود و در آن سال‌ها به شدت خاطره ساز شد.

«بنر؛ سنجاب كوچولو» مجموعه كارتونی شامل 26 اپیزود محصول استودیو «نیپون انیمیشن» كشور ژاپن به كارگردانی فومیوكوروكاوا و آهنگسازی آكیهیرو كوموری (Akihiro Komori) است كه آوریل سال 1979 (1358) از شبكه «تی وی آساهی» پیش روی مخاطبان قرار گرفت.


این مجموعه كه با نام ژاپنی «شیتون دوبوتسوكی ریسوبانا» پخش شد، برگرفته از كتابی با عنوان «زندگی بنر؛ داستان سنجاب خاكستری» نوشته ارنست تامسون ستون است كه در روزگار دهه شصت برای بینندگان كودك و نوجوان آن سال‌های تلویزیون كه غیر از شبكه یك و دو آن هم در ساعاتی بسیار محدود سرگرمی رسانه‌ای دیگری نداشتند، پخش شد.

قهرمان اصلی این مجموعه، یك سنجاب كوچك به نام «بنر» است كه از كودكی یتیم بوده و فرزند خوانده یك گربه مادر مهربان بود كه یك آتش‌سوزی در نخستین اپیزود سریال این 2 را از هم جدا كرد. بنر پس از آتش‌سوزی به ناچار به جنگل می‌گریزد و در آنجا با سنجاب‌های وحشی آشنا می‌شود. بنر طی داستان‌های این مجموعه است كه در كنار آموزه‌هایش در زندگی با گربه و نزدیكی به انسان‌ها و آنچه در میان سنجاب‌های وحشی آموخته دارای شخصیتی شجاع و نترس می‌شود و حتی برای محافظت از دوستانش به دشمنان حمله‌ور می‌شود. مسیری كه در هر اپیزود حوادثی برای او یا سنجاب‌های دیگر پیش می‌آید و چگونگی رهایی از این حوادث در مسیر سفر آنها تا مقصد داستانی در 26 اپیزود نقل می‌شود.


«بنر (قهرمان اصلی)»، «سو (سنجاب خانم كوچكی كه همیشه یك گل در موهایش داشت)»، «پدربزرگ (رئیس)»، «كلی (دوست بنر)»، «گوچا و لادال (دو دوست بنر كه كارهای خنده‌دار از آن‌ها سر می‌زد و معمولاً در گروه ساز مخالف می‌زنند)»، «آكاچو (سنجابی قرمز كه یك عصا و گوش‌های نسبتاً كشیده‌ای دارد و برای ازدواج با سو با بنر رقابت دارد)»، «عمو جغد شاخدار (نخستین جانور ساكن جنگل كه بنر با او برخورد كرد)»، «خاله داركوب (یك خانم داركوب جیغ‌جیغو و كمی خشن كه در كارتون شخصیت خبررسان دارد)»، «خاله لالی (مادر كلی است كه بسیار به او سخت می‌گیرد و در ابتدا، اصلاً از بنر خوشش نمی‌آید و سعی دارد كه كلی را از بنر دور كند)» شخصیت‌های اصلی این انیمه ژاپنی را تشكیل می‌دادند كه دوبله ماندگار امیرهوشنگ قطعه‌ای، ناهید امیریان، فریبا شاهین مقدم، احمد مندوب هاشمی، مهین برزویی، مهوش افشاری، زهرا آقارضا، جواد پزشكیان، بدری نورالهی، تورج نصر و ناصر احمدی لذت تماشای این كارتون را برای دهه شصتی ها دوچندان می‌كرد.

اما همان گونه كه اشاره شد یكی از جذابیت‌های مورد نظر این كارتون خاطره ساز، موسیقی تیتراژ اثر است كه اگرچه در نسخه اصلی سریال نبود اما تبدیل به یكی از خاطره انگیزترین موسیقی‌های كودكانه آن دوران شد. موسیقی كه با ملودی شاد و ریتمیك ساخته شده بود و فضایی كودكانه، ماجراجویانه و دوستانه داشت و با بهره مندی از سازهای شاد و كوبه ای فضای مفرحی را برای گوش شنیداری مخاطب فراهم ساخت. یك موسیقی كه اطلاعات دقیقی درباره آهنگسازش در دسترش نیست اما همچنان بسیار آشنا است و هنوز هم در فضای مجازی و شبكه‌های اجتماعی گاهی باز نشر می‌شود.


به نظر می‌آید چنین موسیقی‌هایی كه اغلب هم دربرگیرنده نسخه اصلی نیست و هیچ وقت هم تلاشی برای معرفی شناسنامه آنها نشده، بسیاری از خاطرات مشترك نسل دهه شصت را زنده می‌كند. به عبارتی موسیقی تیتراژ كارتون‌های خارجی دهه شصت كه از تلویزیون ایران پخش می‌شد، دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی است كه تبدیل به بخشی از هویت شنیداری یك نسل شده است.

موسیقی‌های اصلی این كارتون‌ها (غالباً ساخته‌شده در اروپا یا ژاپن) از اركسترهای واقعی با سازهای زنده مانند پیانو، ویولن، گیتار و سازهای بادی استفاده و ملودی‌ها اغلب گیرا و تكرارشونده بودند تا برای كودكان به‌راحتی قابل حفظ شدن باشند. این درحالی است كه تلاش برای تنوع سبكی متناسب با فضای كارتون، تلفیق موسیقی محلی یا فولكلوریك كمپانی سازنده محصول و كیفیت تولید بالا و ضبط استودیویی با وجود محدودیت‌های تكنولوژی آن زمان از دیگر ویژگی‌های چنین ملودی‌هایی بود.


براساس آنچه درباره موسیقی تیتراژها احصا شده، بسیاری از موسیقی‌های تیتراژ (به ویژه در نسخه‌های غربی) تحت تأثیر سبك‌های رایج آن دوران بودند. در عین حال «ساده‌سازی در نسخه فارسی» هم وجه قابل توجه این محصولات بود. كما اینكه گاهی تنظیم نسخه فارسی به دلیل محدودیت‌های استودیویی در ایران، ساده‌تر از نسخه اصلی بود، اما همین سادگی به ماندگاری آن در حافظه جمعی كمك كرد.

موسیقی تیتراژ كارتون‌های دهه شصت، فراتر از یك موسیقی زمینه، به بخشی از فرهنگ شنیداری و خاطره جمعی تبدیل شد كه هنوز پس از دهه‌ها، با یادآوری آن ترانه‌ها، حس نوستالژی عمیقی در بسیاری از ایرانیان زنده می‌شود. این موسیقی‌ها نه تنها برای كودكان جذاب بودند، بلكه برای بزرگسالان نیز به‌دلیل ساختار حرفه‌ای و ملودی‌های غنی قابل درك و لذت‌بخش بودند.